Nhận biết các hành tinh trên bầu trời

[manutd]

- Các hành tinh: bằng mắt thường bạn chỉ có thể quan sát thấy 5 hành tinh trong hệ Mặt trời là: Sao Thuỷ, Sao Kim, Sao Hoả, Sao Mộc, Sao Thổ. Để nhậ biết được đâu là hành tinh, đâu là ngôi sao các bạn phải dựa vào 3 đặc điểm chính:

+ Về vẻ sáng: Chú ý kỹ bạn sẽ thấy các ngối sao luôn nhấp nháy, còn các hành tinh thì không, dường như ánh sáng của chúng rất ổn định. Sở dĩ có hiện tượng này bởi vì các ngôi sao ở rất xa. Chúng chỉ là một điểm sáng với các tia sáng yếu ớt. Do sự khúc xạ của khí quyển gây bởi sự thay đổi chiết suất do các luồng không khí có nhiệt độ khác nhau tạo ra và bởi sự di chuyển của các dòng không khí trong khí quyển. Do vậy, những tia sáng yếu ớt của ngôi sao bị khúc xạ, đổi hướng. Do đó mắt của chúng ta nhận được quang thông của ngôi sao không như nhau theo thời gian. Vì nguyên nhân này mà chúng ta cảm thấy ngôi sao nhấp nháy. Trưòng hợp đối với các hành tinh thì khác. Chúng ở gần chúng ta nên thông lượng ánh sáng gửi tới Trái Đất lớn hơn nhiều so với những ngôi sao. Cho dù có bị khúc xạ liên tục nhưng hầu như sự biến thiên thông lượng sáng đễn mặt dất là không lớn. Vì vậy mà mắt chúng ta cảm nhận ánh sánh của các hành tinh dường như rất ổn định, không nhấp nháy.

+ Về chuyển động: Nếu quan sát kỹ trong nhiều ngày,chúng ta dễ dàng nhận ra có một số ngôi sao sáng thây đổi vị trí liên tục trên nền trời. Đó là những hành tinh. Các hành tinh là những thiên thể ở gần chúng ta nên chuyển động tương đối của chúng với Trái Đất là tương đối lớn. Quan sát từ Trái Đất, sự thay đổi chuyển động tương đối này phản ánh trong sự thay đổi vị trí của các hành tinh trên nền trời. Các vì sao hầu như giữ nguyên vị trí bởi chúng là những thiên thể ở rất xa. Sự thay đổi vị trí tương đối của chúng là rất bé không thể cảm nhận được bằng mắt thường. Thậm chí phải chờ đến hàng chục ngàn năm, thậm chí nhiều hơn nữa, chúng ta mới thấy được.

+ Về tập trung: Các hành tinh thường phân bố trongmột dải hẹp giưac các chòm sao trong cung Hoàng Đạo. Do mặt phẳng quỹ đạo của các hành tinh nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất những góc không lớn lắm. Cho nên, khi quan sát từ Trái Đất, các hành tinh chiếu lên một dải hẹp thuộc các chòm sao Hoàng Đạo.

Kết luận: Từ 3 đặc điểm trên bạn có thể dễ dàng nhận biết đâu là hành tinh, đâu là ngôi sao.:smile 66:

Nhưng khi đã phân biệt được giữahành tinh và các vì sao. Vậy, bây giờ,làm cách nào để nhận biết được từng hành tinh trong 5 hành tinh kể trên. Đừng lo lắng. Bạn cứ căn cứ vào các đặc điểm dưới đay dể nhận biết chúng.

- Sao Kim: Rất dễ nhận ra. Bạn cứ tìm ở phía Đông trước khi Mặt Trời mọc hoặc phiá Tây sau khi Mặt Trời lặn một ngôi sao sáng nhất trên bầu trời. Vị trí cao nhất của Sao Kim so với đường chân trời không bao giờ vượt quá 480. Hơn nữa vỉtí của Sao Kim thay đổi tương đối nhanh. Nguyên nhân bởi vì Sao Kim là hành tinh thứ hai tính từ Mặt Trời có quỹ đạo nằm trong quỹ đạo của Trái Đất. Bề mặt sao Kim với lớp khí quyển dày đặc phản xạ tới 75% ánh sáng Mặt trời chiếu vào nó, và chủ yếu là ánh sáng màu vàng hơn nữa lại gần Trái Đất nên rất dễ nhận ra.

- Sao Thuỷ: Khó tìm hơn Sao Kim. Nhưng bạn đừng lo lắng. Vẫn có nhiều cơ hội để nhìn thấyhành tinh này trên bầu trời.:smile 52:

Để nhìn thấy Sao Thuỷ, bạn phải tìm ngay trước khi Mặt Trời mọc hoặc ngay sau khi Mặt Trời lặn. Vị trí của nó cao nhất trên bầu trời không bao giờ vượt quá 280 tính từ đường chân trời do Sao Thuỷ ở gần Mặt Trời nhất. Và cũng vì ở gần Mặt Trời nhất nên vị trí của nó thay đổi cũng rất nhanh. Sao Thuỷ kém sáng hơn Sao Kim nhiều lần nhưng cũng đủ sáng như một ngôi sao sáng để có thể tìm thấy dẽ dàng. ánh sáng của Sao Thuỷ có mà vàng đậm.

Chúng ta cần phải tìm ở khu vực ở đó theo đường đi của Mặt Trời sắp mọc hoặc ngay sau khi lặn. Thường thì ở khoảng thời gian này Sao thuỷ sáng lờ mờ trong một dải sáng mờ gọi là ánh sáng hoàng đạo ( do các hạt bụi trong Hệ Mặt Trời tập trung chủ yếu gần mặt phẳng hoàng đạo à phản xạ ánh sáng Mặt Trời tạo ra). Bạn có thể cảm nhận đuợc bằng mắt thường sự thay đổi vị trí Sao Thuỷ từng ngày.

- Sao Hoả: Hãy chú ý đến một ngôi sao mọc đỏ rực trên bầu trời, không nhấp nháy và trong vài tuần vị trí của ngôi sao này thay đổi rõ rệt trên nên trời. Đó chính là SaoHoả. Sao Hoả rất nổi bật và rất dễ tìm.

- Sao Mộc: Sao Mộc chỉ sáng sau Sao Kim. ánh sáng của Sao Mộc chủ yếu là ánh sáng màu vàng bị phản xạ. ánh sáng ổn định không nhấp nháy. Quan sát sau một thời gian thấy vị trí của nó thay đổi. Sao Mộc rất dễ tìm.

- Sao Thổ: Bạn cứ tìm kiếm trên cung Hoàng Đạo, lọai trừ Sao Hoả và SaoMộc, ngôi sao tương đối sáng màu vàng. Chú ý sau một thời gian dài thấy vị trí thay đổi chậm. Khônng phải là ngôi sao nào khác chính là Sao Thổ. Khó tìm hơn Sao Hoả và Sao Mộc nhưng Sao Thổ cũng rất dễ tìm.:smile 13:

Chú ý: Tuỳ theo vị trí tương đối của các hành tinh đối với Trái Đất mà thời gian nào trong năm chúng xuất hiện trên bầu trời. Chúng ta có thể sử các chương trình phần mềm bản đồ sao cài đặt trên máy tính PC để biết rõ vị trí của từng hành tinh.

Khi đã nắm rõ được vị trí và quy luật bạn cũng cóthể hình dung ở trong đầu là hành tinh nào hiện giờ đangở đâu, khu vực chòm sao nào trên bầu trời.:smile 51:

[manutd]

Thiên văn ở Việt Nam

Tham luận cuả GS Nguyễn Quang Riệu
(Bộ môn Nghiên cứu Bức xạ và Vật chất trong Vũ trụ) - Đài Thiên văn Paris

Nghiên cứu thiên văn trên thế giới

Nhờ thiên văn học mà nhân loại đã tìm hiểu được vị trí cuả mình trong vũ trụ. Ngày nay, các nhà thiên văn dùng những định luật vật lí, hoá học và toán học để nghiên cứu những hiện tượng quan sát trên bầu trời. Họ sử dụng những kính thiên văn quang học lớn tới 10 met và những ăngten khổng lồ có kích thước hàng trăm met (kính thiên văn vô tuyến) để quan sát những thiên thể xa xôi.

Trong thời gian gần đây, chúng ta đã được theo dõi những cuộc thám hiểm các hành tinh trong hệ mặt trời bằng những trạm quan sát tự động đổ bộ hẳn xuống bề mặt các thiên thể. Quan niệm cho rằng trong vũ trụ bao la chẳng lẽ chỉ có sự sống trên hành tinh trái đất, đã thúc dục các nhà thiên văn tìm kiếm những thế giới khác. Những trạm tự động đã được phóng lên không gian để thám hiểm trực tiếp những hành tinh có khả năng có sự sống như hành tinh Hoả và vệ tinh Titan cuả hành tinh Thổ. Sự phát hiện những hành tinh tương tự như trái đất ở hẳn bên ngoài hệ mặt trời là điều kiện tiên quyết cho công việc tìm kiếm sự sống trong vũ trụ. Các nhà thiên văn đang có dự án sử dụng những kính thiên văn hiện đại lớn để phát hiện những hành tinh loại trái đất và xác định những thành phần hoá học trong khí quyển cuả hành tinh, đặc trưng cuả sự sống. Rất nhiều phân tử đã được phát hiện trong Ngân hà trong đó có những phân tử hữu cơ, một số là mẩu cuả những axit amin. Phân tử axit amin là những chất hữu cơ, thành phần cơ bản cuả protêin cần thiết cho sự sống. Sự tìm kiếm axit amin trong Ngân hà là một đề tài ưa chuộng vì liên quan đến sự sống, tuy vẫn chưa đạt được kết quả.

Gần như hầu hết các nhà khoa học đã nhất trí cho rằng vũ trụ sinh ra từ vụ nổ Big Bang, cách đây khoảng 14 tỉ năm. Những quan sát thiên văn cùng những lí thuyết vật lí mới nhất chỉ ra rằng đa phần vũ trụ là năng lượng và vật chất tối. Trong tương lai vũ trụ không những sẽ dãn nở mãi mà còn dãn nở ngày càng nhanh. Ánh sáng và tín hiệu vô tuyến cuả các thiên thể càng ở xa trong vũ trụ càng mất nhiều thời gian đề truyền tới trái đất. Do đó, quan sát sâu trong vũ trụ tức là đi ngược thời gian để tìm hiểu những sự kiện xẩy ra từ những thời điểm xa xưa, khi vũ trụ hãy còn non trẻ. Sử dụng những kính thiên văn khổng lồ và những mô hình lí thuyết chạy trong những siêu máy tính điện tử, các nhà thiên văn phỏng đoán được những sự kiện thiên văn xẩy ra từ những giai đoạn tiến hoá ban đầu cuả vũ trụ.

Sự phát triển thiên văn học tại Việt Nam

Thiên văn học là một ngành khoa học cơ bản đa ngành, liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học, như vật lí, hoá học, toán học, sinh học và các ngành kĩ thuật, đặc biệt là ngành điện tử. Những kính thiên văn quang học và vô tuyến cùng những máy thu tín hiệu được chế tạo bằng những kĩ thuật tiên tiến, nên đòi hỏi nhiều kinh phí. Ngành thiên văn hầu như chỉ được phát triển ở những nước có nhiều khả năng về mặt kinh tế. Sự phát triển ngành khoa học thiên văn là một công trình lâu dài. Tuy nhiên, có những biện pháp có thể thực hiện ngay từ bây giờ, nếu trong tương lai nước ta muốn tham gia vào công trình chinh phục vũ trụ.

Điều cần thiết là đào tạo một đội ngũ chuyên gia để tiếp cận với những kĩ thuật thiên văn hiện đại. Chúng tôi đã tạo điều kiện để sinh viên tốt nghiệp các trường đại học trong nước sang Đài Thiên văn Paris theo các khoá học thiên văn và thực tập. Một số đã có bằng tiến sĩ và đã trở về nước công tác. Nhưng vì không có điều kiện kĩ thuật thuận lợi, không có đồng nghiệp để cộng tác và không có hậu thuẫn khuyến khích, nên họ lại ra nước ngoài tiếp tục công trình nghiên cứu để duy trì và trau dồi kiến thức. Họ là một đội ngũ thiên văn có tiềm năng, sẵn sàng trở về nước, nếu chúng ta tạo điều kiện thu hút họ. Chuyên gia Việt kiều có kinh nghiệm, hiện đang công tác tại các cơ quan nghiên cứu nước ngoài, cũng đã đóng góp. Với tinh thần cộng tác hiện đang được phổ biến trong giới các nhà khoa học toàn cầu, các nhà khoa học Việt Nam vẫn có thể thực hiện chương trình nghiên cứu cuả mình và sử dụng những thiết bị hiện đại tại những cơ quan khoa học nước ngoài.

Ngành thiên văn trong nước chưa được sinh viên ưa thích, vì họ cho rằng sau khi tốt nghiệp sẽ không có việc làm xứng đáng. Do đó, số lượng sinh viên và cán bộ thiên văn vẫn còn quá ít ỏi. Hiện nay chưa cần xây những đài thiên văn tốn kém, công việc đầu tiên là đào tạo thêm cán bộ khoa học để có một đội ngũ chuyên gia cùng công tác ở một nơi trong một bộ môn thiên văn vật lí. Ngày nay, sinh viên tốt nghiệp ngành thiên văn phải có một hành trang vật lí vững chắc. Vũ trụ nên được coi là một phòng thí nghiệm thiên nhiên phong phú mà các nhà khoa học tha hồ sử dụng. Quan niệm coi thiên văn học là một ngành khoa học không thiết thực và xa xỉ, không còn có tính thời sự.

Nhật thực toàn phần ngày 24 tháng 10 năm 1995 là dịp để phổ biến rộng rãi thiên văn học trong quần chúng. Giáo sư Nguyễn Quang Riệu đã mang về nước một kính thiên văn vô tuyến làm tại Trung tâm Thiên văn Vô tuyến Nançay, thuộc Đài Thiên văn Paris, cùng một số kính quang học để hướng dẫn nhân dân quan sát nhật thực ở chân núi Tà Dôn tại Phan Thiết. Sau nhật thực, tất cả thiết bị đều được để lại tặng Đại học Quốc gia Hà Nội và Đài Phủ Liễn (Kiến An-Hải Phòng) để sinh viên thực tập quan sát bầu trời. Cũng trong khuôn khổ hợp tác Việp-Pháp, Đài Thiên văn Paris cùng Đại học Pierre-Marie Curie đã kí kết với Đại học Quốc gia Hà Nội một hợp đồng, nhằm tổ chức những khoá học thường xuyên tại Thủ đô để giảng môn thiên văn vật lí và giới thiệu những kĩ thuật điện tử và xử lí hình trên máy tính. Học viên là những cán bộ khoa học cuả các trường đại học và cuả các viện khoa học trong nước và những sinh viên khoa lí sắp tốt nghiệp. Chúng tôi cũng đã đưa thêm môn vật lí khí quyển và vật lí môi trường vào chương trình học. Trong những năm gần đây, sự tổ chức những khoá học bị gián đoạn, một phần vì sự xuất hiện dịch SARS và dịch cúm gia cầm. Chúng tôi dự kiến tiếp tục tổ chức khóa học năm 2006.

Hội Thiên văn Quốc tế (International Astronomical Union) cũng quan tâm đến sự giúp đỡ phát triển ngành thiên văn tại nước ta và hỗ trợ tổ chức những lớp bổ sung kiến thức thiên văn, dành cho cán bộ cuả các trường Đại học Sư phạm. Hội Thiên văn Quốc tế đã đề nghị GS Nguyễn Quang Riệu điều phối chương trình giảng dạy. Cùng các giáo sư thiên văn trong nước, các giáo sư Phạm Viết Trinh, Nguyễn Đình Huân, Nguyễn Đình Noãn và các giáo sư Mỹ Donat Wentzel và Jay White, chúng tôi hoạt động tích cực để duy trì sự hỗ trợ cuả Hội Thiên văn Quốc tế.

Chương trình quốc tế đặt tên là HOU (Hands On Universe) đã được thành lập để tạo điều kiện cho học sinh phổ thông và sinh viên đại học toàn cầu, sử dụng qua Internet, một mạng kính thiên văn cỡ nhỏ. Học sinh và sinh viên Việt Nam có thể tham gia để điều khiển những kính thiên văn cuả họ cùng những kính thiên văn khác trong mạng, hoặc sử dụng số liệu và hình cuả các thiên thể.

Phổ biến thiên văn học cũng là điều cần thiết để tham gia vào công việc bài trừ mê tín và nâng cao trình độ hiểu biết cuả quần chúng. Chúng tôi đã viết một số sách bằng tiếng Việt xuất bản trong nước để phổ biến thiên văn học. Những đề tài thiên văn phức tạp cũng đã được trình bầy trong một cuốn sách giáo trình song ngữ Việt-Anh ấn hành trong nước.

Những nỗ lực từ trước tới nay, nhằm phổ biến ngành thiên văn tại nước ta, đã đạt được kết quả, tuy hãy còn khiêm tốn. Hội thiên văn Việt Nam đã ra đời và mới đây, những câu lạc bộ thiên văn nghiệp dư đã được thành lập và được trang bị những kính thiên văn nhỏ, đủ để họat động tích cực, nhằm tiến hành những chương trình quan sát thông thường. Sự đào tạo cán bộ chuyên ngành, sự phổ biến giảng dạy thiên văn cùng sự quan tâm cuả quần chúng đối với thiên văn học, là bước đầu trong công trình xây dựng nền móng cuả ngành thiên văn Việt Nam.

[manutd]

Trước nhu cầu của sự phát triển xã hội và sự hoà nhập với cộng đòng thế giới trong lĩnh vực khoa học nói chung và thiên văn nói riêng. Việc cần thiết phải chấn hưng và phát triển ngành thiên văn là một vấn đề cấp bách, nghiêm túc và là nhiệm vụ quan trọng đối với sự phát triển của Đất nước. Để làm được như thế chúng ta phải vạch ra một phương hướng và chương trình hành động cụ thể, phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện Đất nước hiện tại.
I. HIỆN TRẠNG THIÊN VĂN Ở VIỆT NAM
Xét về lịch sử, nền thiên văn nước ta hình thành khá lâu, khoảng 1000 năm về trước. Theo suốt dòng thời gian với những thăng trầm của lịch sử, nền thiên văn nư¬ớc ta có lúc phát triển, có lúc phải ngắt quãng do bối cảnh của đất nư¬ớc ở từng thời kỳ. Ngày nay, ngành thiên văn đã dần dần đư¬ợc chấn hư¬ng, tạo đà phát triển để hội nhập với nền khoa học chung của cộng đồng thiên văn thế giới.
Ngay sau khi Hội Thiên văn-Vũ trụ Việt Nam được thành lập, chúng ta đã tạo dựng được cơ sở ban đầu từ sự cố gắng trong nước và giúp đỡ quóc tế. Ngày nay, Thiên văn đã được đưa vào giảng dạy trong nhiều trường CĐSP, ĐHSP trong cả nước như: ĐHSP Hà Nội, ĐHSP Tp.Hồ Chí Minh, ĐH Cần Thơ, ĐH Quy Nhơn, ĐH Vinh, ĐH Thái Nguyên,…Chúng ta đã có Đài thiên văn dùng để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu thiên văn như Đài Thiên văn khoa Vật lý - ĐHSP Hà Nội, nhà chiếu hình vũ trụ để phổ biến thiên văn như nhà chiếu hình vũ trụ Tp. Vinh và dự kiến sẽ xây dựng một nhà chiếu hình vũ trụ lớn ở thủ đô Hà Nội. Các sách báo, tài liệu và thông tin thiên văn quốc tế được trang bị và cập nhật thường xuyên. Như vậy, về cơ sở vật chất hoàn toàn có thể đáp ứng được các mục đích phổ biến và giảng dạy thiên văn trong nước.
Chúng ta đã xây dựng được những mối quan hệ và hợp tác quốc tế. Các nhà thiên văn được gửi sang nước ngoài học tập, nghiên cứu và dần hình thành được đội ngũ nghiên cứu hạt nhân ban đầu. Chuyên gia Việt Kiều có kinh nghiệm hiện đang công tác tại các cơ quan nghiên cứu nước ngoài cũng đã đống góp. Với tinh thần cộng tác hiện đang được phổ biến trong giới các nhà khoa học toàn cầu, các nhà khoa học Việt Nam vẫn có thể thực hiện chương trình nghiên cứu của mình và sử dụng những thiết bị hiện đại tại những cơ quan khoa học nước ngoài.
Đặc biệt, chúng ta đã tham gia vào các hoạt động của Hiệp hội Thiên văn Quốc tế tổ chức như các cuộc họp, khoá học, hội đồng. Ngoài ra, chúng ta còn hợp tác với các tổ chức, trung tâm nghiên cứu thiên văn, các trường Đại học uy tín trên thế giới như: Hội Thiên văn Thái Bình Dương, Đài thiên văn quốc gia Nhật bản (NAO), Đài thiên văn Paris, Đại học Pierre và Merie Curie,…cùng với rất nhiều nhà khoa học đầu ngành trên thế giới.
Ngành thiên văn trong nước chưa được sinh viên trong nước ưa thích, vì họ cho rằng sau khi tốt nghiệp sẽ không có việc làm xứng đáng. Do đó, số lượng sinh viên và các bộ thiên văn vẫn còn quá ít ỏi. Cũng trong khuân khổ hợp tác Việt- Pháp, Đài thiên văn Paris cùng Đại học Pierre-Marie Curie đã ký kết với Đại học Quốc Gia Hà Nội một hợp đồng, nhằm tổ chức những khoá học thường xuyên tại Thủ đô để giảng môn thiên văn vật lý và giới thiệu những kỹ thuật điện tử và xử lý hình trên máy tính. Học viên là những cán bộ của các trường đại học và của các viện khoa học trong nước và những sinh viên khoa Vật lý sắp tốt nghiệp. Chúng tôi cũng đã đưa thêm môn vật lý khí quyển và vật lý môi trường vào chương trình học. Trong những năm gần đây, sự tổ chức những khoá học bị gián đoạn, một phần vì sự xuất hiện của dịch SARS và dịch cúm gia cầm. Chúng tôi dự kiến tiếp tục tổ chức khoá học năm 2006. Hội Thiên văn Quốc tế ( International Astronomical Union) cũng quan tâm đến sự giúp đỡ phát triển ngành thiên văn tại nước ta và hỗ trợ những lớp bổ sung kiến thức thiên văn, dành cho cán bộ của các trường Đại học Sư phạm. Những nỗ lực từ trước tới nay, nhằm phổ biến ngành thiên văn ở nước ta, đã đạt được những kết quả, tuy hãy còn khiêm tốn. Hội Thiên văn Việt Nam đã ra đời mới đây, những câu lạc bộ thiên văn nghiệp dư được thành lập và được trang bị những kính thiên văn nhỏ, đủ để hoạt động tích cực, nhằm tiến hành những chương trình quan sát thông thường. Việc đào tạo cán bộ chuyên ngành, việc phổ biến giảng dạy thiên văn cùng sự quan tâm của quần chúng đối với thiên văn học, là bước đàu trong công trình xây dựng nền móng của ngành thiên văn Việt Nam.
II.TẦM QUAN TRỌNG CỦA THIÊN VĂN HỌC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA ĐẤT NƯỚC
1.Thiên văn học là khoa học cơ bản và lâu đời nhất
Thiên văn học đã hình thành ngay từ buổi đầu hồng hoang của loài người. Sau đó những kiến thức và phép đo toán học ra đời cùng việc khám phá ra các quy luật vật lý để thay thế dần dần một vũ trụ thần bí siêu hình trở thành một vũ trụ quan khoa học như ngày nay. Và ngày nay, thiên văn vẫn luôn là một mũi nhọn của khoa học hiện đại.
2. Ảnh hưởng của thiên văn
a. Đối với nhận thức tư tưởng thế giới quan: Tri thức thiên văn góp phần nâng cao nhận thức của con người về thế giới quan. Đẩy lùi các hiểu biết chậm tiến, các quan niệm sai lệch cổ hủ. Xây dựng một thế giới quan khoa học để bài trừ mê tín dị đoan.
b.Đối với sự phát triển của khoa học:
+ Các khám phá thiên văn là bệ phóng và mở đầu cho sự phát triển của các ngành khoa học cơ bản như : Vật lý, Toán học, Triết học, sinh học, Địa lý, Môi trường, Y học,…
+Ngày nay, vũ trụ là phòng thí nghiệm thiên nhiên vĩ đại. ở đó có những hiện tượng vật lý không thể tái tạo trong các phòng thí nghiệm trên Trái Đất. Từ đó, việc xây dựng các kính thiên văn có vai trò như những đầu dò và ghi nhận như trong các phòng thí nghiệm để quan sát, kiểm chứng và khám phá ra các quy luật vật lý mới.
+Nghiên cứu thiên văn đòi hỏi phải được trang bị những kỹ thuật hiện đại, tinh vi như các trạm tham dò không gian, các phi thuyền vũ trụ, kính thiên văn không gian,…Như vậy, vô hình chung đã thúc đẩy và tạo động lực cho sự phát triển kỹ thuật công nghệ.
+ Nghiên cứu trạng thái và tính chất của vật chất, động vật, thực vật,.. trong môi trường không trọng lượng là một hướng để tìm ra các ứng dụng trong cuộc sống hiện đại.
c. Đối với các ứng dụng trong cuộc sống: Sự phát triển của thiên văn gắn liền với sự phát triển của du hành vũ trụ và công nghệ vũ trụ. Những thành tựu này đang làm thay đổi rõ rệt bộ mặt cơ bản của cuộc sống và được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như: dự báo thời tiết, xây dựng bản đồ, thăm dò khoáng sản, thông tin liên lạc và vô tuyến truyền hình, nghiên cứu khí quyển, giao thông,…
3.Tầm quan trọng của thiên văn ở nước ta
a. Nâng cao dân trí, bài trừ mê tín dị đoan: Trong dân gian còn tồn tại rất nhiều hủ tục, mê tín dị đoan góp phần làm chậm sự phát triển của đất nước. Các hiện tượng của tự nhiên bị gán ghép cho sự can thiệp của các tác động tâm linh thần bí. Đặc biệt, ngoài phần lớn các vùng sâu, vùng xa miền núi thì trong đời sống công nghiệp hiện đại, thậm chí ngay cuộc sống ở Thủ đô, các hiện tượng mê tín có chiều hướng tăng nhanh gắn liền với sự phát triển của cuộc sống. Như vậy, người dân chưa được trang bị một cách đầy đủ các tri thức của khoa học cơ bản trong đó có những hiểu biết về thiên văn. Do đó, việc đưa những hiểu biết về thế giới quan, nhân sinh quan sẽ giúp gạn đục, khơi trong cuộc sống tư tưởng văn hoá của quần chúng để người dân tập trung lao động sản xuất đưa Đất nước phát triển và hội nhập.
b.Đào tạo một thế hệ trẻ có nhận thức tiến bộ, toàn diện: Bởi vì thiên văn là một ngành khoa học cơ bản (thậm chí còn cơ bản hơn rất nhiều ngành khoa học cơ bản khác). Vì vậy, một con người hiện đại phải được trang bị đầy đủ các tri thức tiến bộ của khoa học cơ bản. Hầu hết thế hệ trẻ của nước ta còn bị thiếu hụt những tri thức thiên văn. Đó là một sự thiệt thòi trong nhu cầu hiểu biết khi thế giới đang trong kỷ nguyên của những nghiên cứu và khám phá vũ trụ. Nếu không được trang bị kịp thời những tri thức thiên văn, nhận thức của thế hệ trẻ sẽ không toàn diện, thiếu hụt lớn trong nhận thức thế giới quan do đó rất khó có thể đưa đất nước hội nhập để tiến bước cùng thời đại.
c. Đất nước phát triển và thiên văn không thể thiếu: Trong thời đại du hành vũ trụ, các công nghệ vũ trụ được ứng dụng rộng rãi và trở thành một bộ phận có vai trò chủ đạo và to lớn đối với chiến lược phát triển của mỗi quốc gia. Các công nghệ như: vệ tinh viễn thám, vệ tinh địa tĩnh,… đã giúp thay đổi toàn cảnh thế giới và được ứng dụng vào các lĩnh vực quân sự, thông tin, môi trường, địa chất, khí tượng thuỷ văn,…Đất nước ta đang trong quá trình hội nhập và đi lên, hiện tại và trong tương lai gần cần phải tiếp cận công nghệ vũ trụ để phục vụ có hiệu quả các mục tiêu quan trọng của đất nước như: dự báo thời tiết, thông tin liên lạc, thăm dò hoáng sản, quân sự,… Như vậy, trang bị cho thế hệ trẻ những tri thức thiên văn là một bước quan trọng để tiếp cận đến các công nghệ vũ trụ ứng dụng phục vụ cho sự phát triển của đất nước sau này.
III.PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CHƯƠNG TRÌNH HÀNH ĐỘNG
1.Mục đích:Từ hiện trạng của nền thiên vă nước ta ở mỗi thời kỳ và tầm quan trọng cũng như những ảnh hưởng của nó đối với sự phát triển xã hội của đất nước, chúng ta thấy cần thiết phải có một định hướng rõ ràng và một chương trình hành động cụ thể để chấn hưng nền thiên văn nước nhà. Trong đó có viêc phổ biến, quảng bá và phát triển thiên văn cả trong giáo dục lẫn trong nghiên cứu cơ bản.
2.Phương hướng
a.Trong giáo dục
- Đưa thiênvăn vào giảng dạy trong hệ thống các trường PTTH, CĐ, ĐH. Đây là một hành động quan trọng và cần thiết.
+ Thiên văn là một khoa học cơ bản cũng giống như Vật lý, Hoá học, Toán học, Sinh học,…Vậy cần thiết phải có một môn học thiên văn vừa là để trang bị một cách toàn diện nhận thức về thế giới quan của học sinh,sinh viên, vừa là để có một cơ sở nền móng ban đầu cho quá trình đào tạo bậc cao hơn sau này khi chúng ta bắt tay vào tham gia ứng dụng các công nghệ vũ trụ. Đặc biệt là đào tạo một hạt nhân nghiên cứu thiên văn. Không chỉ có các nước phát triển với tiềm lực kinh tế mạnh mới đủ khả năng giảng dạythiên văn ngay từ các cấp học phổ thông cơ sở. Có rất nhiều các quốc gia đang phát triển chưa phải mạnh về mọi mặt nhưng cũng đã nhận thấy cần thiết phải đưa thiên văn vào hệ thống giáo dục phổ thông. Và từ bài học thực tế cho thấy, đầu tư cho giáo dục và nghiên cứu thiên văn là một đầu tư lâu dài nhưng nguồn lợi nhuận tiềm ẩn vô cùng lớn. Đó là đầu tư cho con người không chỉ mang tính nhân văn mà tính ứng dụng thực tiễn cũng rất tiềm năng và phong phú.
Nếu chúng ta chưa có thể đưa trọn vẹn một môn học trong hệ thống đào tạo, chúng ta có thể đào tạo dần dần, xen kẽ theo kiểu đưa dần một phần cơ bản của thiên văn vào các chương trình đào tạo Vật lý. Bởi xét cho cùng thiên văn cũng là một phần của Vật lý.
-Biên soạn và thống nhất chương trình đào tạo: Nếu có chủ trương và quyết định đào tạo, Phòng thiên văn, Hội Thiên văn- Vũ trụ Việt Nam cùng Hội Vật lý Việt Nam kết hợp với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam bàn bạc, lập kế hoạc và thống nhất chương trình đào tạo để trình lên Bộ giáo dục đào tạo và Chính phủ.
-Biên soạn sách giáo khoa, giáo trình phục vụ giảng dạy thiên văn: Đây cũng là một việc rất quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch và chất lượng đào tạo. Cần có sách giáo khoa thiên văn phổ thông. Chúng ta cần phải co sách giáo khoa thiên văn cho từng cấp học và khối học sao cho phù hợp. Về việc này, các nhà khoa học và giáo dục Việt Nam có thể tham khảo chương trình , nội dung đào tạo của các nước đi trước. Sau đó cùng nhau thống nhất biên soạn một nội dung kiến thức chuẩn , phù hợp để đào tạo.
-Tham gia xây dựng và viết các chương trình phần mềm để giải quyết các bài toán thiên văn phổ thông, đồng thời mô phỏng các tính chất của bầu trời sao.
-Đào tạo một hệ thống gáo viên dạy thiên văn: Để dạy trò thì tất yếu phải có thầy. Các trường CĐSP, ĐHSP trong cả nước sẽ có trách nhiệm đào tạo ra một đội ngũ giáo viên dạy thiên văn cho cấp THCS và PTTH. Hiện tại, mới có một số các trường CĐSP, ĐHSP đưa thiên văn vào giảng dạy. Nhưng vì đầu ra ( tức là giáo viên dạy thiên văn cho các trường PTTH) chưa có nên chỉ dừng ở hình thức đào tạo như một môn học đại cương. Do vậy, nếu thiên văn được đưa vào phổ thông thì các trường CĐSP, ĐHSP sẽ có trách nhiệm đào tạo một hệ thống giáo viên. Và vì vậy, cũng cần thiết không kém việc đào tạo các cán bộ giảng dạy, nghiên cứu thiên văn trong các trường CĐ, ĐH. Trong đó có việc hình thành một nhóm nghiên cứu cơ bản là hạt nhân cho hoạt động nghiên cứu thiên văn ở nước ta sau này.
-Tham gia tích cực các chương trình hợp tác, trao đổi đào tạo về thiên văn: Nền thiên văn nước ta còn non trẻ. Do đó việc tham gia các hoạt động mà Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (IAU) cũng như các tổ chức thiên văn quốc tế khác sẽ giúp chúng ta tìm kiếm cơ hội được học hỏi và từng bước hội nhập. Chúng ta đã tham gia chương trình TAD ( giảng dạy thiên văn để phát triển) của IAU và do đó cũng đã nhận được sự hỗ trợ của IAU trong việc quảng bá, phổ biến và phát triển thiên văn như việc tổ chức các hội nghị thiên văn trong nước, các nhà thiên văn Việt Nam tham dự các khoá học và hội nghị quốc tế về thiên văn…Đồng thời cũng có các đoàn các nhà khoa học quốc tế đến thăm để giúp đỡ và hợp tác. Trong tương lai, chúng ta phải đẩy mạnh các hoạt động đối ngoại như thế này.
b. Trong phổ biến và quảng bá thiên văn
-Tăng cường xuất bản các ấn phẩm như sách, tạp chí và các ấn phẩm khác về thiên văn: Để quảng bá và phổ biến rộng rãi tri thức thiên văn đến quảng đại quần chúng, chúng ta cần thiết phải tiến hành xuất bản các ấn phẩm mang tính chất phổ thông. Các ấn phẩm này phổ thông, gần gũi không đề cập đến những vấn đề hóc búa trong khoa học thiên văn, đặc biêt phải phù hợp với điều kiện hoàn cảnh đất nước hiện tại. Làm như thế quần chúng đón nhận những ấn phẩm này sẽ không cảm thấy những tri thức thiên văn không xa lạ, khó hiểu. Ngược lại rất gần gũi và dễ hấp thụ. Để làm được như vậy, đội ngũ những nhà khoa học, những nhà viết sách phaỉ chú ý đến tâm lý, nhu cầu tri thức của quần chúng và hoàn cảnh đất nước. Đồng thời không ngừng trau dồi kiến thức từ các ấn phẩm khoa học nước ngoài và cập nhật những sự kiện khoa học đang từng ngày, từng giờ diễn ra trên thế giới. Có như vậy quần chúng mới dễ dàng hấp thụ những tri thức thiên văn vốn dĩ đã bị quan niệm là xa lạ. Ngoài việc tăng cường xuất bản các sách, tạp chí chỉ riêng cho hoạt động thiên văn. Chúng ta cũng có thể tăng cường và mở rộng các chuyên mục thiên văn trên các tạp chí, sách báo khác và trên internet,…
-Thành lập các Câu lạc bộ (CLB) thiên văn trong cả nước: Đây là một hình thức rất tốt để quảng bá và phổ biến rộng rãi những tri thức thiên văn. Hiện tại chúng tôi đang thí điểm thành lập các CLB Thiên văn ở một số tỉnh, thành phó trong cả nước như Hà Nôi, Tp.Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Nam Định, Vĩnh Long,…Bước đầu đạt được rất khả quan thu hút được nhiều người yêu thích thiên văn tham gia. Chúng tôi đang xúc tiến mở rộng mô hình này tạo thành một mạng lưới các CLB để dễ dàng hơn cho công việc phổ biến và quảng bá. Vì vậy, hình thức CLB là một công cụ tiện lợi, hiệu quả và quan trọng trong việc quảng bá và phổ biến thiên văn.
-Xây dựng các website, diễn đàn và CLB và cộng đồng online trên internet: Trong thời đại bùng nổ của công nghệ thông tin, những tiện ích và ứng dụng của internet là vô cùng lớn. Ngoài việc khai thác và tìm kiếm các thông tin, kiến thức thiên văn chúng ta có thể xây dựng các website để phổ biến thiên văn, các diễn dàn và cộng đồng trên internet giống như hình tức một CLB ảo để tất cả những ai yêu thích thiên văn có thể thảo luận, trao đổi và học tập. Đồng thời qua đó tổ chức các cuộc thi kiến thức trực tuyến.
-Đẩy mạnh vai trò của Hội Thiên văn-Vũ trụ Việt nam và Phòng thiên văn: Hội Thiên văn Việt Nam được thành lập hơn chục năm là điểm nhấn quan trọng và là đầu tàu định hướng sự phát triển của nền thiên văn nước nhà. Bên cạnh đó, Phòng Thiên văn là nơi tổ chức và điều hành các hoạt động học tập, giảng dạy và nghiên cứu tiên văn lớn nhất và duy nhất trong cả nước. Vì vậy vai trò của Hội Thiên văn-Vũ Việt Nam và của Phòng Thiên văn là rất to lớn đối với sự phát triển của thiên văn ở nước ta. Tăng cường và đẩy mạnh vai trò của Hội và của Phòng sẽ định hướng đúng đắn và thúc đẩy mạnh mẽ công tác giảng dạy, phổ biến và nghiên cứu thiên văn.
c.Nghiên cứu
-Xác định hướng nghiên cứu ở Việt Nam: Nói đến nghiên cứu thiên văn ở Việt Nam trong điều kiện hiện tại nhiều người nghĩ là khôngthể. Nhưng không. Đó là một suy nghĩ sai lầm. Điều quan trọng là phải xác định hướng nghiên cứu đúng đắn, phù hợp với hoàn và điều kiện của đất nước.
+Đối với thiên văn quan sát: Cơ sở vật chất hiện tại mà chúng ta có hoàn toàn có thể thực hiện được các hướng nghiên cứu cụ thể. Chúng ta biết rằng, thiên văn học là một lĩnh vực bao trùm rộng lớn nhiều ngành chuyên đề nhỏ. Như vậy, trong đó, có những lĩnh vực không đòi hỏi phải được những trang bị những kỹ thuật quá tối tân, hiện đại. Những lĩnh vực như thế này và căn cứ vào những thiết bị sẵn có chúng ta hòan toàn có thể tập trung thực hiện các hướng nghiên cứu sau: Nghiên cứu,khảo sát và tìm kiếm các biến tinh; Khảo sát và tìm kiếm các sao mới và siêu sao mới trong và ngoài thiên hà Ngân Hà; Khảo sát cá tinh vân hành tinh, các đám sao trẻ, các tinh vân phát xạ và phản xạ; Tìm kiếm các hành tinh ngoài hệ Mặt trời thông qua phép trắc quang sao; Khảo sát và tiến hành phép trắc quang UBV; Tìm kiếm những thiê thể gần Trí Đất: sao chổi, thiên thạch,…; Khảo sát và đánh giá mức độ hoạt động của Mặt Trời; Tham gia dự án HOU.
Nếu xét về lâu dài, do Việt Nam nằm ở khu vực gần xích đạo, khí quyển dày đặc không thuận lợi co các nghiên cứu quang học. Vì vậy chúng ta nên định hướng phát triển thiên văn vô tuyến.
+ Đối với thiên văn lý thuyết: Hướng nghiên cứu tập trung phù hợp nhất là khai thác và viết các chương trình phần mềm để mô phỏng và giải quyết các bài toán thiên văn. Hướng này đã được triển khai vài năm trước và cũng đã thu được những thành công nhất định. Hiện tại chúng tôi cũng đang hợp tác và được cung cấp một số chương trình tính toán chuyên dụng. Việc khai thác các chương trình này là rất hứa hẹn.
- Tận dụng và khai thác một cách tối đa thiết bị sẵn có: Đài thiên văn khoa Vật lý, ĐHSP Hà Nội là Đài thiên văn lớn nhất và là nơi nghiên cứu thiên văn duy nhất trong nước, đồng thời là một trong những Đài thiên văn quang học lớn của khu vực Đông Nam á. Việc khai thác tối đa thiết bị đang có sẽ thúc đẩy một cách có hiệu quả khả năng nghiên cứu cũng như giảng dạy thiên văn trong nước. Hơn nữa, giúp chúng ta có điều kiện học hỏi và từng bước hội nhập với cộng đồng thiên văn quốc tế. Đồng thời, tạo được uy tín trong lòng các bạn bè các nhà thiên văn quốc tế từ đó tìm kiếm sự hợp tác và giúp đỡ cần thiết.
- Xây dựng và bổ sung thiết bị mới: Để nâng cao hiệu quả đồng thời mở rộng phạm vi nghiên cứu. Đi cùng với việc khai thác tối đa khả năng của thiết bị hiện có chúng ta có thể bổ sung một số thiết bị mới cần thiết. Nếu Nhà nước đầu tư hoặc là chúng ta tìm kiếm sự hỗ trợ quốc tế. Chúng ta nên nhớ rằng, hầu hết các thiết bị hiện có đều từ nguồn kinh phí phi Chính phủ mà bạn bè quốc tế dành cho.
-Xúc tiến và hợp tác trong các chương trình tìm kiếm toàn cầu: Đối với chương trình tìm kiếm toàn cầu đòi hỏi phải có một mạng lưới kính thiên văn được phân bố đều ở nhiều vị trí trên Trái Đất. Những kính thiên văn lớn trên thế giới chủ yếu tập trung quan sát các đối tượng nghiên cứu cụ thể, do đó ít được sử dụng vào các mục đích tìm kiếm rộng rãi. Vì vậy, nếu chúng ta tham gia vào chương trình tìm kiếm toàn cầu sẽ đóng góp một mắt lưới trong mạng lưới kính viễn vọng. Ngoài ra, chúng ta cũng có thể tham gia vào xử lý các bức ảnh chụp bởi các kính viễn vọng tự động ở các nơi trên thế giới thông qua chương trình này. Chương trình tìm kiếm toàn cầu bao gồm: tìm kiếm những thiên thể gần Trái Đất; sao chổi, thiên thạch, tiểu hành tinh; sao mới, siêu sao mới; biến tinh; các hành tinh ngoài hệ Mặt Trời.
d.Thúc đẩy và tìm kiếm các hợp tác quốc tế: Sự quan tâm và giúp đỡ của cộng đồng khoa học quốc tế là cực kỳ quan trọng và cần thiết đối với việc chấn hưng và phát triển thiên văn ở Việt Nam. Chúng ta đánh giá cao vai trò của việc tìm kiếm các mối quan hệ quốc tế và công tác đối ngoại. Những gì nền thiên văn nước ta đạt được ngày hôm nay ngoài những nỗ lực không mệt mỏi của các nhà khoa học trong nước còn một phần đóng góp rất lớn của cộng đồng các nhà khoa học và tổ chức thiên văn quốc tế. Vì vậy, chúng ta phải luôn tìm kiếm, thúc đẩy và tạo điều kiện cho các hợp tác quốc tế.
SUBSTRACT
For the social requirements in developing and falling in the line with all the international communities in the field of science in general as well as astronomy in particular. Making astronomical prosper and developing is an important and necessary mission and urgent requirement for the development of our country. In order to do that we must draw up a concrete programe and have a good sence of direction that is suitalbe with the current situations and conditions in our contry.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Kỷ yếu Hội Thiên văn-Vũ trụ Việt Nam, 2002.
Astronomy and Astrophysics journal Supplement.
(The) Quarterly journal of The Royal Astronomicsl Society, Oxford: Blackwell Scientific Pub.
Kỷ yếu hội thảo quốc gia về thiên văn và nhật thực toàn phần, NXB KHKT (1996) 204 tr.
Phạm Viết Trinh, Nguyễn Mậu Tùng, Phan Văn Đồng, Nguyễn Đức Phường, Nguyễn Anh Vinh, Nguyễn Quỳnh Lan, Thiên văn phổ thông, 2000, 2001, 2002.
Annual Review of astrophysics, California: Annual Review Inc.
(The) Astronomical journal, Lancaster: Lancaster Press,Inc.